İşlerlik Kazanmamış Akreditif (Inoperative LC) Nedir?

Bazı akreditifler, metinde belirtilen bir olay gerçekleşinceye, belirli bir belge sunuluncaya veya öngörülen banka bildirimi gönderilinceye kadar lehtar tarafından kullanılamayacak şekilde düzenlenebilir. Uygulamada bu tür akreditifler için “inoperative” veya “non-operative credit” ifadeleri kullanılmaktadır.

“Inoperative”, UCP 600’de tanımlanmış ayrı bir akreditif türü değildir. Akreditifin, metinde belirtilen koşul gerçekleşinceye kadar kullanılamamasını ifade eden bir uygulama terimidir.

Akreditifin işlerlik kazanması; ithalat lisansının alınması, peşin ödemenin yapılması, performans garantisinin düzenlenmesi veya yetkili bir kurumdan gerekli onayın alınması gibi belirli bir koşula bağlanabilir. Söz konusu koşul gerçekleşmeden akreditif kullanılabilir hâle gelmez. Aktivasyondan önce sunulan belgelerin geçerli bir ibraz sayılıp sayılmayacağı ve bankanın bu belgeleri nasıl işleme alacağı, aktivasyon şartının düzenlenişine bağlıdır.

Bu yapı, belirli gereklilikler karşılanmadan akreditifin kullanılmasını önleyen bir risk yönetimi aracı olabilir. Söz konusu gereklilikler amirin veya amir bankanın taleplerinden, ilgili mevzuattan ya da işlemin yapısından kaynaklanabilir. Ancak aktivasyon şartının açık, objektif ve doğrulanabilir biçimde düzenlenmemesi, taraflar açısından önemli hukuki ve operasyonel belirsizliklere yol açabilir.

Özellikle aşağıdaki hususların akreditif metninde tereddüde yer vermeyecek şekilde belirtilmesi gerekir:

• Akreditifin hangi olay sonucunda işlerlik kazanacağı,
• Aktivasyon için hangi belgenin sunulacağı,
• Belgenin kim tarafından düzenleneceği,
• Belgenin hangi bilgileri içereceği,
• Aktivasyonun authenticated bir SWIFT mesajıyla yapılacak olması hâlinde mesajın kim tarafından ve hangi kapsamda gönderileceği,
• Akreditifin hangi tarihten veya aşamadan itibaren kullanılabileceği.

Bu unsurların açıkça belirtilmemesi, lehtar açısından ödeme güvencesinin ne zaman devreye gireceği konusunda belirsizlik yaratabilir. Aktivasyon şartının belirsizliği; akreditifin ne zaman kullanılabilir hâle geldiği, aktivasyondan önce sunulan belgelerin nasıl işleme alınacağı ve uygun ibraz karşısında amir bankanın ödeme yükümlülüğünün hangi aşamada gündeme geleceği konusunda uyuşmazlıklara neden olabilir.

UCP 600’de “inoperative akreditif” kavramı özel olarak tanımlanmamıştır. Bu nedenle şarta bağlı olarak açılan bir akreditifin hangi işlem, belge veya olay üzerine “operative”, yani işlerlik kazanmış hâle geleceği, akreditif metninde açıkça düzenlenmelidir.

Akreditiflerde aktivasyon mekanizmaları uygulamada farklı biçimlerde düzenlenebilmekle birlikte, en sık karşılaşılan yöntemler şunlardır:

• Akreditifte tanımlanan bir belgenin sunulması,
• Amir bankanın veya akreditifte belirtilen başka bir bankanın authenticated mesaj göndermesi,
• Belirli bir olayın, akreditifte tanımlanan nesnel kayıt veya yöntem üzerinden doğrulanması.

Aktivasyonun bir belgeye bağlandığı hâllerde, bu belgenin ödeme talebine ilişkin ibrazın bir parçası mı olduğu, yoksa akreditifi kullanıma açan ayrı bir ön koşul olarak mı sunulacağı açıkça belirtilmelidir. Belgenin hangi bankaya, hangi kanaldan ve hangi süre içinde sunulacağı da ayrıca düzenlenmelidir.

Amir bankanın göndereceği authenticated SWIFT mesajı ise lehtarın yerine getireceği bir belge şartından çok, bankanın kontrolünde olan ayrı bir aktivasyon mekanizmasıdır. Bu nedenle kullanılacak yöntemin akreditif metninde ayrıca ve açıkça belirtilmesi önemlidir. Mesajın yalnızca aktivasyonu bildirdiği mi, yoksa akreditif şartlarını değiştiren bir değişiklik mesajı mı olduğu açıkça belirtilmelidir.

Akreditifin işlerlik kazanması lehtar tarafından sunulacak bir belgeye bağlanıyorsa aşağıdaki bilgilerin açıkça belirtilmesi gerekir:

• Belgenin adı,
• Belgeyi düzenleyecek kişi, kurum veya banka,
• Belgenin taşıması gereken içerik,
• Belgenin hangi olayın gerçekleştiğini veya hangi yükümlülüğün yerine getirildiğini göstereceği,
• Belgenin sunulma şekli ve süresi.

Örneğin yalnızca “ithalat lisansı alınmış olmalıdır” şeklinde bir şart yazılması yeterli olmayabilir. Bunun yerine, ithalat lisansının hangi kurum tarafından düzenleneceği, hangi bilgileri içereceği ve lisansın alındığını göstermek üzere hangi belgenin ibraz edileceği açıkça belirtilmelidir.

Aksi hâlde ilgili şart, akreditifteki düzenleniş biçimine bağlı olarak UCP 600 Madde 14(h) kapsamında belgeye bağlanmamış şart olarak değerlendirilebilir.

UCP 600 Madde 14(h) uyarınca, bir akreditifte belirli bir şart yer almasına rağmen bu şarta uyulduğunu gösterecek herhangi bir belge belirtilmemişse bankalar söz konusu şartı yazılmamış kabul eder ve belge incelemesi sırasında dikkate almaz.

Bu nedenle aktivasyon şartı, ibraz edilecek belgelerle kanıtlanması gereken bir şart olarak düzenlenmişse, şartın yerine getirildiğinin hangi belgeyle gösterileceği açıkça belirtilmelidir. Buna karşılık aktivasyonun amir bankanın authenticated mesajına veya bankanın kendi kayıtlarından belirleyeceği bir olaya bağlanması hâlinde, bu mekanizmanın belge inceleme şartından ayrı olduğu ve nasıl işleyeceği akreditif metninde açıkça düzenlenmelidir.

Örneğin:

“Mallar sevk edilmeden önce ithalat lisansı alınmalıdır.”

ifadesinde, lisansın alındığını gösterecek herhangi bir belge belirtilmemiştir. Bu nedenle şart, belge incelemesi bakımından dikkate alınmayabilir.

Buna karşılık daha açık bir düzenleme şu şekilde yapılabilir:

“Bu akreditif, amir bankanın ithalat lisansının alındığını ve akreditifin işlerlik kazandığını bildiren authenticated SWIFT mesajını göndermesi üzerine kullanılabilir hâle gelecektir.”

Bu düzenlemede aktivasyonun hangi işlem üzerine ve hangi yöntemle gerçekleşeceği açıkça belirlenmiştir.

Madde 14(h) uyarınca bir şartın belge incelemesinde dikkate alınmaması, her durumda akreditifin kendiliğinden işlerlik kazanmış sayılacağı anlamına gelmez. Öncelikle ilgili şartın ibraz edilecek belgeler bakımından bir uygunluk şartı mı, yoksa akreditifin kullanılabilirliğini belirleyen ayrı bir koşul mu olduğu tespit edilmelidir.

Inoperative akreditifler doğru yapılandırıldığında etkili bir risk yönetimi aracı olabilir. Bununla birlikte aktivasyonun bir tarafın tek başına takdirine bırakılması veya objektif kriterlere bağlanmaması, akreditifin temel işlevi olan ödeme güvencesini zayıflatabilir.

Özellikle aşağıdaki riskler dikkate alınmalıdır:

• Aktivasyon zamanının belirsiz kalması,
• Lehtarın malları sevk ettiği hâlde akreditifin henüz işlerlik kazanmamış olması,
• Aktivasyonun amirin veya amir bankanın tek taraflı kararına bağlı tutulması,
• Şartın yerine getirildiğini gösterecek belgenin tanımlanmaması,
• Aktivasyon bildiriminin hangi iletişim kanalıyla yapılacağının belirtilmemesi,
• Akreditifin vade ve ibraz sürelerinin aktivasyon gecikmesi nedeniyle fiilen kullanılamaz hâle gelmesi,
• Aktivasyondan önce yapılan ibrazların hukuki durumunun açık olmaması,
• Akreditifin kısmen mi yoksa tamamen mi işlerlik kazanacağının belirtilmemesi.

Bu nedenle akreditif metninde yalnızca aktivasyon şartı değil, şartın belirlenen süre içinde gerçekleşmemesinin sonuçları da düzenlenmelidir. Örneğin aktivasyonun son yükleme tarihini, ibraz süresini veya akreditifin vadesini etkileyip etkilemeyeceği açıkça belirtilmelidir.

“Inoperative” veya henüz işlerlik kazanmamış akreditif, UCP 600’de tanımlanmış ayrı bir akreditif türü değildir. Bu ifade uygulamada, kullanılabilir hâle gelmesi belirli bir olayın gerçekleşmesine, bir belgenin sunulmasına veya tanımlanmış bir banka bildiriminin gönderilmesine bağlanan akreditifler için kullanılmaktadır.

Aktivasyon şartında, akreditifin hangi olayla işlerlik kazanacağı, bu olayın nasıl doğrulanacağı, gerekli belge veya mesajın kim tarafından ve hangi süre içinde düzenleneceği, aktivasyonun hangi tutar ve işlemler bakımından geçerli olacağı açıkça belirtilmelidir. Aktivasyon gerçekleşmezse akreditifin, son yükleme tarihinin, ibraz süresinin ve vadenin nasıl etkileneceği de düzenlenmelidir.

UCP 600 Madde 14(h), bir şartın belge incelemesi sırasında dikkate alınabilmesi için bu şarta uygunluğu gösterecek belgenin veya bu belgede yer alması gereken verilerin tanımlanması bakımından önem taşır. Bununla birlikte her aktivasyon şartının doğrudan Madde 14(h) kapsamında değerlendirilmesi doğru değildir. Aktivasyon şartının hukuki ve operasyonel sonuçları, akreditif metninin bütünü içinde değerlendirilmelidir.

Belirsiz veya tek taraflı takdire bağlı aktivasyon hükümleri, lehtarın ödeme güvencesini zayıflatır. Bu nedenle aktivasyon mekanizması nesnel, doğrulanabilir ve belirli sürelere bağlı olarak düzenlenmelidir.