Charter Party Konşimentosu Nedir? UCP 600 ve Akreditif Kapsamında Rezerv Riskleri

Charter Party Konşimentosu, en basit tanımıyla, üzerinde bir gemi kiralama sözleşmesine (Charter Party) tabi olduğuna dair bir ibare taşıyan bir taşıma belgesidir.

Bu belge, taşınan malların, standart bir hat taşımacılığı yerine, belirli bir sefer veya süre için kiralanmış bir gemiyle yapıldığını gösterir. Adındaki "Charter Party" ifadesi, konşimentonun yasal dayanağının aslında bu kiralama sözleşmesi olduğunu vurgular.

Uygulamada büyük hacimde dökme yüklerin (demir, çelik, hurda metal, gübre, petrol, tahıl vb.) sevkiyatı genellikle bu sevkiyat için özel olarak kiralanan gemilerle gerçekleştirilir. Geminin kiralanması işi ‘‘Charter Party’’ olarak adlandırılır. Gemiyi kiralayan taraf ile gemi sahibi ya da acentesi arasında imzalanan Taşıma Sözleşmesi de ‘’Charter Party Agreement’’ olarak adlandırılır.

Charter Party düzenlemelerinin hukuki etkileri ülke hukuklarına göre farklılık gösterebilse de, birçok hukuk sisteminde ortak kabul edilen temel ilke şudur:

Charter Party Konşimentonun sağladığı haklar, gemi sahibinin gemiyi kiralayan tarafa karşı sahip olduğu haklardan sonra gelir.

Örneğin, gemiyi kiralayan tarafın gemi sahibine karşı ödeme yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda, gemi sahibi taşınan mallar üzerinde tasarrufta bulunarak alacağını tahsil edebilir. Bu durum, özellikle akreditifli işlemlerde ihracatçı açısından ciddi riskler doğurabilir.

Bir konşimentonun Charter Party Bill of Lading olarak kabul edilmesi için aşağıdaki durumlardan biri yeterlidir:

• Konşimento üzerinde herhangi bir Charter Party sözleşmesine açık bir atıf bulunması
• “Freight payable as per charter party” benzeri ifadelerin yer alması

Bu tür ifadeler içeren konşimentolar, UCP 600 kapsamında Charter Party Konşimento olarak değerlendirilir.

Uluslararası akreditif uygulamalarının anayasası olan ve ICC (Uluslararası Ticaret Odası) tarafından yayımlanan UCP 600'ü tamamlayıcı bir rehber olarak ICC tarafından yayımlanan ISBP 821, Charter Party Konşimento'yu şu şekilde tanımlar:

UCP 600 - Madde 22 (a)'ya göre Charter Party Bill of Lading aşağıdaki taraflardan biri tarafından düzenlenmeli ve imzalanmalıdır:

• kaptan veya kaptan adına ismi belirtilen bir acente tarafından, veya
• gemi sahibi veya gemi sahibi adına ismi belirtilen bir acente tarafından, veya
• kiralayan (charterer) veya kiralayan adına ismi belirtilen bir acente tarafından

Bu kişiler dışında düzenlenen veya imzalanan konşimentolar akreditif kapsamında uygunsuz ibraz (rezervli vesaik) riski taşır.

UCP 600 kapsamında, konşimentoyu imzalayan tarafın hangi sıfatla imzaladığı açıkça belirtilmelidir.

• kaptan (master),
• gemi sahibi (owner),
• gemiyi kiralayan (charterer) veya
• acente

tarafından atılan herhangi bir imza; kaptana, gemi sahibine, gemiyi kiralayana veya acenteye ait imza olarak açıkça tanımlanmalıdır.

Bir acente tarafından atılan herhangi bir imza o acentenin kaptan, gemi sahibi veya gemiyi kiralayan adına imza attığını belirtmeli ve gemi sahibinin veya gemiyi kiralayanın ismi de ayrıca charter party konşimento üzerinde yer almalıdır.

Kaptan adına imzalanırken kaptanın adının ayrıca yazılı olmasına gerek yoktur.

Yine UCP 600 kapsamında Charter Bill of Lading üzerinde kaç adet orijinal düzenlendiği yazılı olmalı, aynı zamanda yükleme ve boşaltma limanlarını göstermelidir. Eğer akreditif şartlarında navluna ek masrafların kabul edilmeyeceği açıkça yazılıysa, Charter Party Konşimento üzerinde de navlun dışındaki masraflara ilişkin atıfta bulunulmamalıdır.

UCP 600 kapsamında ibraz edilecek Charter Party Konşimentolarda aşağıdaki hususlar kritik öneme sahiptir:

• Konşimento üzerinde düzenlenen orijinal nüsha sayısı belirtilmelidir
• Yükleme ve boşaltma limanları açıkça gösterilmelidir
• Akreditif şartlarında navluna ek masrafların kabul edilmeyeceği belirtilmişse, konşimentoda navlun dışındaki masraflara atıf yapılmamalıdır

Akreditif kapsamında Charter Party Konşimento ibraz edilebilmesi için, akreditif metninde bu tür konşimentolara açıkça izin verilmiş olması gerekir.

Akreditif şartlarında Charter Party Konşimento ibrazına izin verilmediği halde bu tür bir konşimento sunulması, doğrudan rezerv nedenidir. Bu durum, ihracatçı açısından ödeme riskine ve gecikmelere yol açabilir.

Charter Party Konşimentolar, özellikle dökme yük taşımalarında kaçınılmaz olmakla birlikte, akreditif işlemlerinde özel dikkat ve uzmanlık gerektirir. UCP 600 kurallarına uygun olmayan düzenleme veya ibraz, ihracatçı açısından ciddi tahsilat riskleri doğurabilir.

Bu nedenle ihracatçı firmaların, Charter Party Konşimento kullanılan işlemlerde akreditif şartlarını önceden detaylı şekilde analiz etmesi, taşıma belgelerinin niteliğini doğru kurgulaması ve bankalarıyla yakın koordinasyon içinde hareket etmesi kritik önem taşır.