Tarife Dışı Tedbirler: Küresel Veri Tabanları, Sınıflandırmalar ve Uygulamalar

Tarife dışı tedbirler, gümrük vergileri dışında kalan ve uluslararası mal ticaretinin miktarını, fiyatını veya her ikisini etkileyebilen düzenleyici politika araçlarıdır.

Ülkeler; gelişmekte olan, gerileyen veya stratejik öneme sahip sektörlerin korunması, yenilenemeyen kaynakların sürdürülebilir kullanımı, haksız rekabetin önlenmesi, istihdamın desteklenmesi ve çevrenin korunması gibi nedenlerle dış ticaret politikaları kapsamında çeşitli önlemler uygular.

Bu önlemler, bazı durumlarda ticareti koruyucu etki yaratabilmekle birlikte, her zaman korumacı amaçla uygulanmaz. Önemli bir bölümü kamu sağlığı, çevre, ürün güvenliği, tüketicinin korunması ve ulusal güvenlik gibi meşru politika hedeflerine dayanır.

• Tarifeler: Gümrük vergileri ve eş etkili mali yükümlülükler
• Tarife dışı tedbirler: Kotalar, lisanslar, teknik düzenlemeler, SPS/TBT önlemleri, anti-damping, telafi edici önlemler, fiyat kontrolleri, tercihli olmayan menşe kuralları, ihracat kısıtlamaları vb.

Tarife dışı tedbirlerin önemli bir bölümü, kamu politikası hedefleri doğrultusunda uygulanır. Bu hedefler arasında;

• İnsan, hayvan ve bitki sağlığının korunması
• Çevresel sürdürülebilirlik
• Ulusal güvenlik
• Ürün güvenliği

yer almaktadır.

Ancak bu önlemler, özellikle üretim gerekliliklerine uyum, sertifikasyon, denetim ve prosedürel maliyetler nedeniyle ithalatçılar ve ihracatçılar açısından ticaret maliyetlerini artırabilmekte veya pazara erişimi zorlaştırabilmektedir.

Tarife dışı tedbirlerin küresel ticaretteki rolü arttıkça;

• sistematik,
• karşılaştırılabilir,
• şeffaf

verilere duyulan ihtiyaç da aynı ölçüde artmıştır.

Bu ihtiyaca yanıt vermek amacıyla UNCTAD öncülüğünde, WTO ve diğer uluslararası kuruluşların katkılarıyla ortak sınıflandırma çalışmaları yürütülmüştür.

İlk uluslararası sınıflandırma versiyonu 2012 yılında kabul edilmiş; güncel International Classification of Non-Tariff Measures versiyonu ise 2019 yılında yayımlanmıştır.

Uluslararası sınıflandırma toplam 16 ana bölümden oluşmaktadır:

• İlk 15 bölüm: İthalata ilişkin tarife dışı tedbirler
• Son bölüm: İhracata ilişkin tarife dışı tedbirler

Ayrıca sınıflandırma içerisinde teknik önlemler ve teknik olmayan önlemler arasında net bir ayrım yapılmaktadır.

• SPS önlemleri
• TBT düzenlemeleri
• Sevkiyat öncesi denetimler
• Diğer teknik formaliteler

Teknik olmayan önlemler;

• anti-damping,
• sübvansiyona karşı telafi edici önlemler,
• korunma önlemleri,
• kotalar,
• otomatik olmayan ithalat lisansları,
• fiyat kontrol önlemleri,
• menşe kuralları ve ihracat kısıtlamaları

gibi ticaret politikası araçlarını kapsar.

Tarife dışı tedbirlere ilişkin en kapsamlı küresel veri kaynaklarından biri, UNCTAD tarafından geliştirilen TRAINS veri tabanıdır.

TRAINS veri tabanı:

• Yaklaşık 150 ekonomiye ilişkin resmi düzenlemeleri içerir
• Küresel ticaretin büyük bir bölümünü temsil eden kapsamlı bir veri tabanıdır
• Ekonomiler arası karşılaştırma imkânı sunar

Portal, tarife dışı tedbir verilerine çevrim içi olarak ürün ve ekonomi bazında erişim sağlar; ancak veri setlerinin güncelliği ekonomi, ürün ve toplama yılına göre değişebilir. Kullanıcılar;

• HS code / Harmonized System bazında arama yapabilir
• Hedef pazarlara göre karşılaştırma gerçekleştirebilir
• Altı haneli HS düzeyinde veri indirebilir

Dünya Bankası tarafından geliştirilen WITS, UNCTAD, ITC, UNSD ve WTO gibi kurumların veri kaynaklarıyla entegre çalışan; ticaret, tarife ve tarife dışı tedbir verilerine erişim ve analiz imkânı sunan bir platformdur.

Bu platform, özellikle KOBİ’ler ve mikro işletmeler için pazar araştırmasını kolaylaştırmayı hedefler ve çok sayıda uluslararası kurumun verisini tek çatı altında sunar.

UNCTAD çalışmalarına göre, tarife dışı tedbirler küresel ticarette yaygın bir uygulama alanına sahiptir; ithal ürünlerin önemli bir bölümü en az bir tarife dışı tedbire tabi olmakta, özellikle teknik düzenlemeler birçok sektörde pazar erişim maliyetlerini etkileyebilmektedir.