Tarife Dışı Tedbirler: Küresel Veri Tabanları, Sınıflandırmalar ve Uygulamalar

Ülkeler; gelişmekte olan, gerileyen veya stratejik öneme sahip sektörlerin korunması, yenilenemeyen kaynakların sürdürülebilir kullanımı, haksız rekabetin önlenmesi, istihdamın desteklenmesi ve çevrenin korunması gibi nedenlerle dış ticaret politikaları kapsamında çeşitli önlemler uygular. Bu önlemler genel olarak ticareti koruyucu politika araçları olarak değerlendirilir.

Birinci grup önlemler;

• Gümrük vergileri
• Kotalar
• Fiyat kontrol mekanizmaları

gibi klasik ve doğrudan ticareti sınırlayıcı araçlardan oluşur.

İkinci grup önlemler ise tarife dışı tedbirlerdir. Genel tanımıyla tarife dışı tedbirler; gümrük tarifeleri dışında kalan ve uluslararası mal ticaretini miktar, fiyat veya her iki unsur üzerinden ekonomik olarak etkileyebilen tüm politika önlemlerini kapsar.

Tarife dışı tedbirlerin önemli bir bölümü, kamu politikası hedefleri doğrultusunda uygulanır. Bu hedefler arasında;

• İnsan, hayvan ve bitki sağlığının korunması
• Çevresel sürdürülebilirlik
• Ulusal güvenlik
• Ürün güvenliği

yer almaktadır.

Ancak bu önlemler, özellikle üretim gerekliliklerine uyum, sertifikasyon, denetim ve prosedürel maliyetler nedeniyle ithalatçılar ve ihracatçılar için önemli ticaret engelleri yaratabilmektedir.

Tarife dışı tedbirlerin küresel ticaretteki rolü arttıkça;

• sistematik,
• karşılaştırılabilir,
• şeffaf

verilere duyulan ihtiyaç da aynı ölçüde artmıştır.

Bu ihtiyaca yanıt vermek amacıyla Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı, Dünya Ticaret Örgütü, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı ve diğer uluslararası kuruluşlar ortak sınıflandırma çalışmaları yürütmüştür.

İlk sınıflandırma 2012 yılında yapılmış, güncel versiyon ise 2019 yılında yayımlanmıştır.

Uluslararası sınıflandırma toplam 16 ana bölümden oluşmaktadır:

• İlk 15 bölüm: İthalata ilişkin tarife dışı tedbirler
• Son bölüm: İhracata ilişkin tarife dışı tedbirler

Ayrıca sınıflandırma içerisinde teknik önlemler ve teknik olmayan önlemler arasında net bir ayrım yapılmaktadır.

• SPS önlemleri
• TBT düzenlemeleri
• Sevkiyat öncesi denetimler
• Diğer teknik formaliteler

Teknik olmayan önlemler ise;

• Anti-damping ve telafi edici vergiler
• Kotalar
• Otomatik olmayan ithalat lisansları
• Fiyat kontrolleri

gibi geleneksel ve koşullu ticareti koruyucu araçlardan oluşur.

Tarife dışı tedbirlere ilişkin tüm veriler, UNCTAD koordinasyonunda geliştirilen TRAINS veri tabanında toplanmaktadır.

Bu veri tabanı:

• 100’den fazla ülkeyi kapsar
• Dünya ticaretinin yaklaşık %90’ını temsil eder
• Ülkeler arası karşılaştırma imkânı sunar

2021 yılında güncellenen portal, tarife dışı tedbir verilerine gerçek zamanlı erişim sağlar. Kullanıcılar;

• GTİP bazında arama yapabilir
• Hedef pazarlara göre karşılaştırma gerçekleştirebilir
• Altı haneli HS düzeyinde veri indirebilir

Dünya Bankası ve UNCTAD tarafından ortak yönetilen bu portal, daha çok istatistiksel analiz ve toplu veri kullanımına yöneliktir.

Bu platform, özellikle KOBİ’ler ve mikro işletmeler için pazar araştırmasını kolaylaştırmayı hedefler ve çok sayıda uluslararası kurumun verisini tek çatı altında sunar.

Küresel ticarette:

• İthal edilen ürünlerin yaklaşık %60’ı en az bir tarife dışı tedbire tabidir
• Ortalama olarak her ürün için üç farklı tarife dışı tedbir uygulanmaktadır

Bu önlemler en yoğun şekilde tarım ve gıda sektöründe görülmekte; teknik düzenlemeler dünya ithalatının yaklaşık %70’ini etkilemektedir.