Asya-Pasifik Bölgesinde Dijital Ticaret Kuralları ve Bölgesel İş Birliğinin Gelişimi

Asya-Pasifik bölgesindeki iş birliği yalnızca kapsamlı ticaret anlaşmaları aracılığıyla yürütülmemektedir. Bazı bölgesel düzenlemeler, dijital ticaretin belirli bir unsuruna odaklanmaktadır.

Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu tarafından geliştirilen Sınır Ötesi Gizlilik Kuralları Sistemi ile Güneydoğu Asya Uluslar Birliğinin Kişisel Verilerin Korunması Çerçevesi, veri gizliliği ve kişisel verilerin korunmasına yönelik düzenlemelere örnek oluşturmaktadır.

Ticari belgelerin ve sınır ötesi işlemlerin dijitalleştirilmesine yönelik düzenlemeler de bölgesel iş birliğinde önemli bir yere sahiptir. ASEAN Tek Pencere Sistemi ile Asya ve Pasifik’te Sınır Ötesi Kâğıtsız Ticaretin Kolaylaştırılmasına İlişkin Çerçeve Anlaşması bu alandaki başlıca örneklerdir.

Bu düzenlemeler, ticarette kullanılan belge ve süreçlerin elektronik ortama taşınmasını desteklemekte ve sınır ötesi işlemlerin daha etkin biçimde yürütülmesine yönelik ortak bir altyapı oluşturmayı amaçlamaktadır.

Dijital ticaret hükümlerine ilişkin yapılan haritalama çalışmasında toplam 463 tercihli ticaret anlaşması incelenmiştir. Bu anlaşmaların 237’sinde taraflardan en az biri Asya-Pasifik bölgesinde yer alan bir ülkedir.

Çalışmanın sonuçları, dijital ticaret hükümleri içeren tercihli ticaret anlaşmalarının sayısının sürekli arttığını göstermektedir. Dijital ticarete özel bir bölüm içeren anlaşmalar da giderek yaygınlaşmaktadır.

Anlaşma başına düşen dijital ticaret hükümlerinin oranında da belirgin bir artış yaşanmıştır. 2000-2010 yılları arasında imzalanan tercihli ticaret anlaşmalarında dijital ticaretle ilgili hükümlerin ortalama payı yüzde 8,5 düzeyindeyken, 2011-2012 yılları arasında imzalanan anlaşmalarda bu oran ortalama yüzde 23’e yükselmiştir.

Bir anlaşmada yer alan ortalama dijital ticaret hükmü sayısının artması, ülkelerin dijital ticaretin ve bu ticareti düzenleyen kuralların önemini giderek daha fazla kabul ettiğini göstermektedir.

Bununla birlikte bu gelişme bütün ülkelerde aynı ölçüde gerçekleşmemektedir. En az gelişmiş ülkelerin taraf olduğu anlaşmalarda dijital ticaret hükümlerinin ortalama payı yüzde 1’in altında kalmaktadır.

Dijital ticaret hükümlerinin artış eğilimi hem dünya genelinde hem de Birleşmiş Milletler Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu bölgesinde görülmektedir. Buna karşılık düşük gelirli veya alt-orta gelir grubundaki ekonomiler arasında imzalanan tercihli ticaret anlaşmalarında dijital ticaret hükümlerine çoğu zaman yer verilmemektedir.

Asya-Pasifik bölgesinde yalnızca ASEAN üyesi en az gelişmiş ülkeler geniş kapsamlı dijital ticaret hükümleri içeren anlaşmalara katılmıştır.

Pasifik Adaları Forumu bünyesinde yer alan en az gelişmiş ülkeler ise Ekonomik İlişkilerin Güçlendirilmesine Yönelik Pasifik Anlaşması Plus’a taraf olmuştur. Ancak PACER Plus olarak da bilinen bu anlaşma, dijital ticaret bakımından yalnızca kâğıtsız ticareti destekleyen sınırlı sayıda hüküm içermektedir.

Bu görünüm, dijital ticaret kurallarına katılım bakımından gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomiler arasında önemli bir fark bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Asya-Pasifik bölgesindeki ekonomilerin dijital ticaret hükümleri içeren anlaşmalara katılım düzeyleri birbirinden farklıdır.

Avustralya, Çin, Güney Kore, Amerika Birleşik Devletleri, Japonya, Yeni Zelanda ve Singapur, dijital ticaret hükümleri içeren anlaşmaların imzalanması konusunda Birleşmiş Milletler Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu bölgesindeki en aktif ülkeler arasında bulunmaktadır.

Bu ülkeler, hem dijital ticaret hükümleri içeren daha fazla sayıda anlaşmaya taraf olmaları hem de dijital ticaret konularının daha kapsamlı biçimde ele alındığı düzenlemelere katılmaları bakımından öne çıkmaktadır.

Ülkelerin dijital ticaret hükümleri içeren anlaşmalara katılım düzeyi, dijital ticaret kurallarının oluşturulmasındaki etkinlikleri hakkında da önemli bir gösterge sunmaktadır.

Bölgesel görünüm incelendiğinde Doğu Asya ve Güneydoğu Asya ekonomilerinin, yaptıkları ticaret anlaşmalarına dijital ticaret hükümleri ekleme konusunda daha etkin oldukları görülmektedir.

Buna karşılık Orta Asya ve Güney Asya ekonomilerinin kendi aralarında imzaladıkları bölge içi anlaşmalarda dijital ticaret hükümleri genel olarak bulunmamaktadır.

Bu ekonomilerin bölge dışındaki taraflarla yaptıkları anlaşmalarda ise dijital ticaret hükümlerine rastlanmaktadır. Başka bir ifadeyle Orta Asya ve Güney Asya ülkeleri, dijital ticaret hükümlerini kendi aralarındaki anlaşmalara dâhil etmekten çok, bölge dışındaki ortaklarla gerçekleştirdikleri anlaşmalar aracılığıyla kabul etmektedir.

Bu durum, Orta Asya ve Güney Asya ekonomilerinin dijital ticaret hükümlerinin müzakere edilmesinde şimdiye kadar görece pasif bir yaklaşım benimsediğini göstermektedir.

Asya-Pasifik bölgesinde dijital ticaret kurallarının gelişimi, ülkelerin ekonomik düzeylerine ve bölgesel konumlarına bağlı olarak farklı hızlarda ilerlemektedir.

Doğu ve Güneydoğu Asya ülkeleri dijital ticaret hükümlerini anlaşmalarına daha geniş ölçüde dâhil ederken, Orta Asya ve Güney Asya ülkelerinin bölge içi anlaşmalarında bu hükümlere daha sınırlı şekilde yer verilmektedir. En az gelişmiş ülkelerin taraf olduğu anlaşmalarda ise dijital ticaret hükümlerinin payı son derece düşük kalmaktadır.

Buna karşılık genel eğilim, dijital ticaret hükümleri içeren tercihli ticaret anlaşmalarının hem sayısının hem de kapsamının arttığını göstermektedir. Elektronik ticarete özel bölümlerin yaygınlaşması, yalnızca dijital ticarete odaklanan dijital ekonomi anlaşmalarının ortaya çıkması ve kişisel verilerin korunması veya kâğıtsız ticaret gibi belirli konulara yönelik bölgesel düzenlemelerin geliştirilmesi bu dönüşümün başlıca göstergeleridir.

Asya-Pasifik bölgesinde dijital ticaret, bölgesel ekonomik iş birliğinin giderek daha önemli bir unsuruna dönüşmektedir. Ülkeler, tercihli ticaret anlaşmaları ve farklı bölgesel düzenlemeler aracılığıyla elektronik ticaret, veri gizliliği, kişisel verilerin korunması ve kâğıtsız ticaret gibi alanlarda ortak kurallar geliştirmektedir.

Dijital ticaret hükümleri içeren anlaşmaların sayısındaki artış, ülkelerin dijitalleşmenin mal ve hizmet ticareti üzerindeki etkisini daha fazla dikkate almaya başladığını göstermektedir. Bununla birlikte ülkelerin bu sürece katılımı eşit düzeyde değildir. Özellikle en az gelişmiş ülkeler ile bazı Orta Asya ve Güney Asya ekonomileri, dijital ticaret kurallarının oluşturulması ve bölge içi anlaşmalara dâhil edilmesi bakımından daha sınırlı bir konumda bulunmaktadır.

Bölgedeki mevcut eğilim, dijital ticaret kurallarının önümüzdeki dönemde hem tercihli ticaret anlaşmalarında hem de yalnızca dijital ekonomiye odaklanan düzenlemelerde daha geniş bir yer tutacağına işaret etmektedir.