Bölgesel Ticaret Anlaşmalarının Dijital Ticaret Üzerindeki Etkisi

Ticaret ve teknoloji, tarih boyunca birbirini besleyen iki temel güç olagelmiştir. 1700'lerde buhar makinesi ve buharlı geminin icadı, 1950'lerde standart nakliye konteynerinin yaygınlaşması ve 1990'larda internetin hızla benimsenmesi gibi dönüm noktaları, teknolojinin ticaretin yöntemlerini ve ölçeğini nasıl köklü biçimde dönüştürdüğünü açıkça ortaya koymaktadır. Günümüzde ise yeni nesil teknolojiler ve dijitalleşme, bu dönüşümü çok daha hızlı bir tempoda sürdürmekte; bir yandan büyük fırsatlar sunarken diğer yandan beraberinde önemli zorluklar da getirmektedir.

COVID-19 salgını, dijital ticaretin küresel ekonomideki kritik rolünü bir kez daha ortaya koymuştur. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin (KOBİ) varlıklarını sürdürebilmesi için dijitalleşme vazgeçilmez bir araç hâline gelirken, robotik ve yapay zekâ gibi otonom teknolojiler limanların ve depoların minimum personelle çalışabilmesine olanak tanımıştır.

Dünya Ekonomik Forumu'nun iş dünyası anketine göre, TradeTech olarak adlandırılan ve küresel ticareti daha verimli, kapsayıcı ve sürdürülebilir kılmayı amaçlayan teknolojiler bütünü, tedarik zinciri darboğazlarının aşılmasında belirleyici bir rol üstlenmiştir. Ne var ki bu teknolojilerin yaygınlaşması büyük ölçüde özel sektörün inisiyatifiyle ilerlemekte; ticaret politikalarının da bu hızlı değişime ayak uydurması bir zorunluluk olarak karşımıza çıkmaktadır.

TradeTech'in küresel ölçekte benimsenmesi, ticaretin daha verimli ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşması açısından büyük önem taşımaktadır. Bununla birlikte yasal düzenlemelerdeki uyumsuzluklar, eşitsiz büyüme, siber güvenlik tehditleri ve teknomilliyetçilik (devletlerin teknoloji alanında korumacı politikalar izlemesi) gibi unsurlar, bu teknolojilerin etkin biçimde uygulanmasını güçleştirmektedir. Bu noktada uluslararası iş birliği ve tutarlı politika çerçeveleri, dijital ticaretin geleceği için belirleyici bir rol oynayacaktır.

Bölgesel ticaret anlaşmaları (Regional Trade Agreements – RTA), dijitalleşmenin ticaret üzerindeki etkisini biçimlendiren en önemli araçların başında gelmektedir. Son yıllarda imzalanan ticaret anlaşmaları, dijital ticaretin farklı boyutlarını ele alan kapsamlı düzenlemeler içermeye başlamıştır.

Bu alandaki en dikkat çekici örneklerden biri, Amerika Birleşik Devletleri-Meksika-Kanada Anlaşması'dır (USMCA). USMCA, e-ticaret ve dijital ticarete ilişkin geniş kapsamlı hükümler barındırmakta ve bölgesel düzeyde standart belirleyici bir nitelik taşımaktadır. Bir diğer önemli örnek olan Singapur-Avustralya Dijital Ekonomi Anlaşması (SADEA), yapay zekâ, veri inovasyonu, dijital kimlikler, e-faturalama ve tarımsal ürünlerde e-sertifikasyon gibi öncü alanlarda iş birliği projelerini kapsayan mutabakat zaptlarıyla dikkat çekmektedir.

Dijital Ekonomi Ortaklığı Anlaşması (DEPA) ise Şili, Yeni Zelanda ve Singapur'un kurucu taraflar olarak yer aldığı, dijital ticaretin pek çok boyutunu konu edinen yenilikçi bir çerçeve sunmaktadır. Bu ikili ve çok taraflı girişimlere ek olarak, Dünya Ticaret Örgütü'ne (DTÖ) üye 90'ı aşkın ülke, E-ticaret Ortak Girişimi çatısı altında bir araya gelerek dijital ticaretin küresel düzeyde geliştirilmesine katkı sunmaktadır.

Dijital ticaretin ve TradeTech'in küresel ölçekte sürdürülebilir biçimde yaygınlaşabilmesi için kamu ve özel sektör uzmanlarının üzerinde uzlaştığı bazı temel yapı taşları bulunmaktadır. Bu yapı taşlarının ilki, küresel veri aktarımı ve sorumluluk çerçevelerinin oluşturulmasıdır; zira sınır ötesi veri akışının güvenli ve öngörülebilir bir zemine kavuşturulması, dijital ticaretin omurgasını oluşturmaktadır. Bunu, elektronik işlemlerin ve belgelerin küresel düzeyde yasal olarak tanınması gerekliliği takip etmektedir. Konşimentodan akreditife kadar pek çok ticari belgenin dijital muadillerinin uluslararası geçerlilik kazanması, dış ticaret süreçlerinin hızlanmasında belirleyici bir adım olacaktır.

Üçüncü temel unsur, kişilerin ve nesnelerin küresel dijital kimliğidir. Tedarik zincirindeki tüm aktörlerin ve ürünlerin güvenilir biçimde tanımlanabilmesi, hem izlenebilirliği hem de güveni artırmaktadır. Dördüncü olarak, ticaret belgeleri ve platformları için veri modellerinin birlikte çalışabilirliği öne çıkmaktadır; farklı sistemlerin ortak bir dilde iletişim kurabilmesi, dijital ticaretin sürtünmesiz bir biçimde işlemesi için olmazsa olmaz bir koşuldur. Son olarak, küresel ticaret kurallarına erişim ve bilişim hukukunun güçlendirilmesi gerekmektedir. Tüm bu unsurlar bir araya geldiğinde, dijital ticaretin daha kapsayıcı, daha şeffaf ve daha sürdürülebilir bir geleceğe taşınması için güçlü bir itici güç işlevi görecektir.

Sonuç itibarıyla bölgesel ticaret anlaşmaları, dijitalleşmenin ticaret üzerindeki etkisini biçimlendirmede merkezi bir rol üstlenmektedir. Ancak dijital ticaretin sunduğu potansiyelden tam anlamıyla yararlanabilmek için uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi, politika çerçevelerinin uyumlulaştırılması ve doğru bir dijital ekosistemin inşa edilmesi gerekmektedir. TradeTech'in açtığı yeni ufuklar, yalnızca ticaretin geleceğini biçimlendirmekle kalmayacak; aynı zamanda küresel ekonomiye yeni bir ivme kazandırarak Türkiye gibi ihracat odaklı ekonomiler için de önemli fırsatlar yaratacaktır.