Emtia Bağımlılığı: Kalkınma, Kırılganlık ve Dönüşüm Üzerine Beş Kritik Başlık

Emtia bağımlılığı, çoğu zaman düşük insani gelişmişlik göstergeleriyle birlikte görülmektedir. Bir ekonominin ihracat gelirlerinin büyük ölçüde sınırlı sayıda ham maddeye dayanması, üretim yapısının çeşitlenmesini zorlaştırmakta; bu durum eğitim, sağlık, altyapı ve enerji erişimi gibi temel alanlarda sürdürülebilir ilerlemeyi sınırlayabilmektedir.

UNCTAD verilerine göre 2021 yılında düşük İnsani Gelişme Endeksi puanına sahip 32 ülkenin 29’u emtia bağımlısıydı. Bu ülkelerde ihracatın ortalama yüzde 82’si emtialardan oluşuyordu. Benzer şekilde, 2020 yılında elektriğe erişim oranı en düşük 20 ülkenin tamamı emtia bağımlısı ülkeler arasında yer almakta; bu ülkelerde emtialar ihracatın ortalama yüzde 90’ını oluşturmaktaydı.

Bu göstergeler, emtia bağımlılığının yalnızca ihracat kompozisyonuna ilişkin teknik bir sınıflandırma olmadığını; aynı zamanda insan sermayesi, altyapı kapasitesi ve sosyal refah üzerinde doğrudan sonuçlar doğuran bir kalkınma meselesi olduğunu göstermektedir. Ekonomik yapı çeşitlenmedikçe, ülkelerin kamu hizmetlerini güçlendirmesi, daha nitelikli istihdam yaratması ve gelir dağılımını iyileştirmesi daha güç hale gelmektedir.

Emtia bağımlısı ülkeler, uluslararası piyasalardaki fiyat dalgalanmalarına karşı daha açık bir ekonomik yapıya sahiptir. Petrol, doğal gaz, maden veya tarım ürünleri gibi sınırlı sayıdaki emtiaya dayalı ihracat modeli, fiyatların yükseldiği dönemlerde kamu gelirlerini ve döviz girişlerini artırabilse de fiyat düşüşlerinde aynı ölçüde sert kırılmalara yol açabilmektedir.

Bu ülkelerde düşük üretkenlik, gelir oynaklığı, aşırı değerli döviz kuru, artan kamu borcu ve ekonomik-politik istikrarsızlık gibi sorunlar daha belirgin hale gelebilmektedir. Büyük doğal kaynak rezervlerinin keşfi kısa vadede güçlü bir dış kaynak girişi sağlayabilir; ancak yerel para biriminin değer kazanması, geleneksel sektörlerin rekabet gücünü zayıflatabilir ve ekonomiyi daha da fazla emtia ihracatına yönlendirebilir. Literatürde sıklıkla “Hollanda hastalığı” olarak anılan bu mekanizma, uzun vadede üretim çeşitliliğini azaltan bir döngü yaratabilmektedir.

Zambiya’nın bakıra veya Irak’ın petrole yüksek düzeyde bağımlı olması, bu kırılganlığın somut örnekleri arasında gösterilmektedir. Emtia fiyatlarında yaşanan düşüşler, ihracat gelirlerinde ani azalmaya, kamu yatırımlarının kısılmasına, para biriminde değer kaybına, borç yükünün artmasına ve temerrüt riskinin yükselmesine neden olabilmektedir. Bu süreç, yalnızca kamu maliyesini değil, özel sektörün yatırım iştahını, firmaların kârlılığını ve ülkenin genel ekonomik performansını da olumsuz etkileyebilmektedir.

Dolayısıyla emtia bağımlılığı, dış ticaret politikası açısından yalnızca ihracat gelirlerinin kaynağına ilişkin bir konu değil; makroekonomik istikrarın ve uzun vadeli kalkınma stratejisinin merkezinde yer alan yapısal bir risk alanıdır.

Emtia bağımlılığı, ülkelerin iklim değişikliğine karşı kırılganlığını da artırmaktadır. Özellikle tarım, enerji ve doğal kaynaklara dayalı ekonomik yapılar, iklim krizinin fiziksel etkilerinden doğrudan etkilenmektedir. Kuraklık, aşırı hava olayları, yükselen sıcaklıklar ve deniz seviyesindeki artış; üretim kapasitesini, tarımsal verimliliği, altyapıyı ve geçim kaynaklarını tehdit etmektedir.

UNCTAD’ın değerlendirmelerine göre, iklim değişikliğine en kırılgan 20 ülkenin yüzde 95’i emtiaya bağımlı gelişmekte olan ülkelerden oluşmaktadır. Ayrıca iklim krizinin ön cephelerinde yer alan küçük ada gelişmekte olan devletlerinin önemli bir bölümü de emtia gelirlerine bağımlı durumdadır. Bu tablo, ekonomik kırılganlık ile iklim kırılganlığının birçok ülkede iç içe geçtiğini göstermektedir.

İklim değişikliği kontrol altına alınmadığı takdirde, düşük gelirli ülkelerin yüzyıl sonuna kadar mevcut gayrisafi yurt içi hasılalarına eşdeğer ekonomik kayıplarla karşılaşabileceği öngörülmektedir. Yükselen sıcaklıklar tarımsal verimi azaltırken, sermaye birikimini, işgücü verimliliğini ve insan sağlığını da olumsuz etkilemektedir.

Diğer taraftan, küresel ekonominin yenilenebilir enerjiye geçişi de fosil yakıt ihracatçısı ülkeler açısından yeni bir uyum sorunu yaratmaktadır. Küresel ısınmayı 2°C ile sınırlama hedefi doğrultusunda petrol, doğal gaz ve kömür rezervlerinin önemli bir bölümünün kullanılmadan kalması gerekmektedir. Bu durum, fosil yakıt gelirlerine dayalı ekonomiler için “atıl varlık” riskini gündeme getirmekte; uzun vadeli gelir modellerinin yeniden tasarlanmasını zorunlu kılmaktadır.

Emtia bağımlılığı çoğu ülkede kalıcı bir yapısal özellik haline gelme eğilimindedir. UNCTAD değerlendirmelerine göre mevcut koşullar altında ortalama bir emtia bağımlısı ülkenin bu bağımlılığı diğer ülkelere kıyasla yarıya indirmesi 190 yıl sürebilmektedir. Bu çarpıcı tahmin, ekonomik çeşitlenmenin kendiliğinden gerçekleşmediğini; güçlü politika tasarımı, uzun vadeli strateji ve kararlı uygulama gerektirdiğini ortaya koymaktadır.

Buna karşın bazı ülke deneyimleri, emtia bağımlılığının aşılabileceğini göstermektedir. Kosta Rika, tarihsel olarak muz ve kahve ihracatına dayalı ekonomik yapısından zaman içinde hizmetler ve tıbbi cihaz ihracatına yönelerek daha çeşitli bir ihracat profili oluşturmuştur. Malezya ise kauçuk ve kalay üretimine dayalı yapıdan elektronik üretimine geçiş yaparak imalat sanayi öncülüğünde önemli bir dönüşüm gerçekleştirmiştir.

Bu örnekler, imalat sanayinin ve katma değerli üretimin, emtia bağımlılığını azaltmada kritik rol oynayabileceğini göstermektedir. Ancak dönüşüm yalnızca sanayi yatırımlarından ibaret değildir. Eğitim politikaları, teknoloji kapasitesi, lojistik altyapı, finansmana erişim, dış pazarlara entegrasyon ve kurumsal istikrar da ekonomik çeşitlenmenin temel bileşenleri arasında yer almaktadır.

Dış ticaret perspektifinden bakıldığında asıl hedef, ülkelerin yalnızca ham madde ihraç eden konumda kalmaması; değer zincirlerinde yukarı çıkarak işleme, ara malı üretimi, teknoloji geliştirme ve markalı ihracat kapasitesini artırmasıdır. Bu yaklaşım, ihracat gelirlerinin daha istikrarlı hale gelmesini sağlarken, istihdam kalitesini ve ekonomik dayanıklılığı da güçlendirmektedir.

Küresel enerji dönüşümü, emtia bağımlısı ülkeler için hem riskler hem de fırsatlar barındırmaktadır. UNCTAD’ın Commodities and Development Report 2023 raporu, emtiaya bağımlı ülkelerin daha çeşitlendirilmiş, dirençli ve düşük karbonlu bir ekonomik yapıya geçerek sürdürülebilir büyüme sağlayabileceğini ortaya koymaktadır.

Birçok emtia bağımlısı ülke güneş, rüzgâr ve hidroelektrik gibi henüz yeterince kullanılmamış yenilenebilir enerji potansiyeline sahiptir. Bu kaynakların etkin biçimde değerlendirilmesi, yalnızca enerji arz güvenliğini güçlendirmekle kalmaz; aynı zamanda ihracatın çeşitlendirilmesi, yeni istihdam alanlarının yaratılması ve enerji eşitsizliklerinin azaltılması açısından da önemli fırsatlar sunar.

Örneğin güneş enerjili mini şebekeler, uzak ve kırsal bölgelerde elektriğe erişimi artırarak okulların modern eğitim imkânlarından yararlanmasını sağlayabilir ve hanelerde daha temiz enerji çözümlerinin yaygınlaşmasına katkıda bulunabilir. Bu yönüyle yenilenebilir enerji yatırımları, yalnızca çevre politikası değil; aynı zamanda kalkınma, eğitim, istihdam ve sosyal kapsayıcılık politikası niteliği taşımaktadır.

Bununla birlikte temiz enerji teknolojileri için kritik öneme sahip kobalt, lityum ve bakır gibi minerallere yönelik küresel talep, yeni bir emtia bağımlılığı döngüsü yaratma riski taşımaktadır. Bu nedenle ülkelerin yalnızca kritik mineral tedarikçisi olarak konumlanması yeterli değildir. Yerel işleme kapasitesinin artırılması, ara ürün ve nihai ürün üretiminin geliştirilmesi, tedarik zincirlerinde daha yüksek katma değerli halkalara geçilmesi ve bölgesel-küresel değer zincirlerine daha güçlü entegrasyon sağlanması gerekmektedir.

Emtia bağımlılığı, gelişmekte olan ülkeler açısından ekonomik büyüme, dış ticaret dengesi, kamu maliyesi, sosyal refah ve iklim dayanıklılığı üzerinde çok boyutlu etkiler yaratan stratejik bir konudur. Tarım, enerji ve madencilik ürünleri küresel ticaretin vazgeçilmez unsurları olmaya devam etse de, bu ürünlere aşırı bağımlı bir ihracat yapısı ülkeleri fiyat şoklarına, gelir dalgalanmalarına ve dışsal krizlere karşı daha kırılgan hale getirmektedir.

Bu nedenle emtia bağımlılığını azaltmanın yolu, emtialardan tamamen uzaklaşmak değil; bu kaynakları daha yüksek katma değer üreten, daha çeşitli ve daha dayanıklı bir ekonomik yapının parçası haline getirmekten geçmektedir. İhracat sepetinin çeşitlendirilmesi, imalat sanayinin güçlendirilmesi, yenilenebilir enerji yatırımlarının artırılması, kritik minerallerde yerel işleme kapasitesinin geliştirilmesi ve yeşil sanayi politikalarının uygulanması bu dönüşümün temel unsurlarıdır.

Önümüzdeki dönemde küresel ticaretin yönünü yalnızca doğal kaynaklara sahip olmak değil, bu kaynakları nasıl işlediği, hangi teknolojilerle dönüştürdüğü ve değer zincirlerinde hangi konuma taşıdığı belirleyecektir. Emtia bağımlılığını azaltarak katma değerli üretime, düşük karbonlu büyümeye ve daha kapsayıcı bir kalkınma modeline yönelen ülkeler, hem ekonomik dayanıklılıklarını artıracak hem de küresel ticaretin yeni dengelerinde daha güçlü bir konum elde edecektir.

Kaynak: UNCTAD – Commodity dependence: 5 things you need to know; UNCTAD – State of Commodity Dependence 2023; UNCTAD – Commodities and Development Report 2023