Vesaik Mukabili Ödeme Yönteminde Risk Yönetimi
Vesaik Mukabili Ödeme (Documentary Collection), uluslararası ticarette bankalar aracılığıyla yürütülen ve belgelerin ithalatçıya ödeme —D/P— veya poliçe kabulü —D/A— karşılığında teslim edildiği bir tahsilat yöntemidir. İhracatçı, malların sevkine ve ithalat işlemlerine ilişkin belgeleri —orijinal vesaiki— bankası aracılığıyla ithalatçının bankasına gönderir. İthalatçı ise söz konusu belgeleri ödeme veya kabul karşılığında teslim alır.
Vesaik mukabili işlemlerde bankalar, akreditifte olduğu gibi ödeme taahhüdü vermez; ithalatçının ödeme yapmaması veya kabul ettiği poliçeyi vadede ödememesi riski ihracatçı üzerinde kalır. Bankaların sorumluluğu, tahsil talimatı çerçevesinde belgelerin ibrazı ve talimata uygun hareket edilmesiyle sınırlıdır. Bankalar, kendilerine verilen tahsil talimatı kapsamında hareket eder; belgelerin ticari içeriği, hukuki yeterliliği veya malların fiili durumu bakımından garanti vermez.
Vesaik mukabili işlemler, uygulamada çoğunlukla ICC tarafından yayımlanan URC 522 —Uniform Rules for Collections— kuralları esas alınarak yürütülür. Bu nedenle tahsil talimatının açık, eksiksiz ve işlem koşullarına uygun şekilde düzenlenmesi kritik önem taşır.
Ödeme yöntemleri genel olarak değerlendirildiğinde, Peşin Ödeme ihracatçı açısından görece en düşük riskli yöntem olarak kabul edilirken, ithalatçı açısından yüksek risk unsurları taşımaktadır. Buna karşılık Mal Mukabili Ödeme, ithalatçı için en düşük riskli yöntem olarak kabul edilirken, ihracatçı açısından en yüksek risk seviyesine sahiptir. Vesaik mukabili ödeme, peşin ödeme ile mal mukabili ödeme arasında konumlanan bir yöntemdir; ancak belge kontrolünün zayıf olduğu yapılarda riskin ihracatçı üzerinde yoğunlaşabileceği unutulmamalıdır.
Ödeme Karşılığı Teslim — D/P ve Kabul Karşılığı Teslim — D/A Farkı
D/P ve D/A işlemleri risk bakımından aynı düzeyde değerlendirilmemelidir. D/P’de belgeler ödeme karşılığında teslim edilirken, D/A’da belgeler ithalatçının vadeli poliçeyi kabulü karşılığında teslim edilebilir. Bu nedenle D/A işlemlerinde belge kontrolü sağlansa dahi, ihracatçının vadede tahsilat yapamama riski devam eder.
Vesaik Mukabili Ödeme Yönteminde Risklerin Dağılımı
Vesaik Mukabili Ödeme yönteminde risk, teorik olarak ihracatçı ve ithalatçı arasında dengeli bir dağılım gösteriyor gibi görünse de, uygulamada ihracatçı açısından önemli risk unsurları barındırmaktadır.
Özellikle aşağıdaki durumlar, ihracatçı açısından önemli tahsilat ve operasyonel riskler doğurabilir:
- Orijinal vesaikin kontrol dışı şekilde ithalatçıya veya üçüncü kişilere ulaşması,
- Taşıma belgelerinin niteliğinin yanlış belirlenmesi,
- Taşıyıcının teslim prosedürleri ve varış ülkesindeki uygulamalara bağlı olarak ithalatçının ödeme yapmadan mallara fiilen erişebilmesi.
Bu nedenle, söz konusu ödeme yönteminin ihracatçı bakımından taşıdığı operasyonel, finansal ve tahsilat risklerinin işlem öncesinde detaylı biçimde değerlendirilmesi ve bilinçli bir risk yönetimi yaklaşımıyla ele alınması büyük önem taşımaktadır.
Mallar Üzerindeki Tasarruf Kontrolünün Ödeme Öncesinde Korunması
İhracatçı firma, Vesaik Mukabili Ödeme yöntemini kabul ederken aşağıdaki hususları dikkatle değerlendirmelidir:
İhracatçı firma, ithalatçının malları gümrükten çekebilmesi veya teslim alabilmesi için ihtiyaç duyacağı ilgili tüm orijinal vesaiki, kendi bankası aracılığıyla tahsil talimatı kapsamında göndermelidir. Bu noktada, taşıma belgesinin hukuki niteliği, teslim hakkı ve mallar üzerindeki tasarruf kontrolü bakımından oynadığı rol kritik öneme sahiptir.
Örneğin deniz yolu taşımacılığında düzenlenen ciro edilebilir konşimento, uygun şekilde düzenlendiğinde mallar üzerinde tasarruf imkânı sağlayan ve teslim hakkını temsil eden önemli bir taşıma belgesidir. Tüm orijinal konşimento setinin, doğru alıcı/emre düzenleme yapısıyla ve banka aracılığıyla tahsile gönderilmesi, özellikle D/P işlemlerinde ithalatçının ödeme öncesinde mallar üzerinde tasarruf etmesini önemli ölçüde sınırlar. D/A işlemlerinde ise ithalatçı, poliçeyi kabul ederek belgeleri teslim alabileceğinden, ihracatçının vadede ödeme alamama riski devam eder. Bununla birlikte bu koruma, taşıma belgesinin türüne, düzenlenme şekline, taşıyan uygulamalarına ve varış ülkesindeki gümrük prosedürlerine bağlıdır.
Buna karşılık;
- Konşimentonun bir nüshasının ve/veya
- Sea waybill, air waybill, CMR veya kurye teslim belgeleri gibi ithalatçının mallara erişimini kolaylaştırabilecek belgelerin
doğrudan ithalatçıya gönderilmesi halinde, ithalatçının ödeme yapmaksızın malları gümrükten çekebilmesi riski ortaya çıkmaktadır. Bu durum, Vesaik Mukabili Ödeme yöntemi uygulamada mal mukabili ödeme yöntemine benzer bir risk profili oluşturabilir.
Özellikle hava yolu, kara yolu ve kurye taşımalarında kullanılan taşıma belgeleri, ciro edilebilir deniz konşimentosu gibi mallar üzerinde tasarruf hakkı sağlayan ciro edilebilir belge niteliği taşımayabilir. Bu nedenle ithalatçının belge asıllarına ihtiyaç duymadan mallara erişip erişemeyeceği, taşıma modu ve varış ülkesi uygulamaları bazında ayrıca analiz edilmelidir.
Vesaik Mukabili Ödemede İhracatçılar İçin Risk Azaltıcı Önlemler
İhracatçı firmalar, Vesaik Mukabili Ödeme yöntemini kabul etmeden önce aşağıdaki hususları dikkatle değerlendirmelidir:
- İthalatçı firmanın kredibilitesi ve güvenilirliği araştırılmalıdır.
- İthalatçının ülkesindeki geçmiş tecrübeler ve ticari ilişkiler dikkate alınmalıdır.
- Kullanılacak Incoterms® 2020 kuralı, ödeme yöntemi ve taşıma belgesi birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle deniz yolu dışındaki taşımalarda, taşıma belgesinin ithalatçıya malları çekme imkânı sağlayıp sağlamadığı ve ihracatçının belge kontrolünü ne ölçüde koruyabildiği analiz edilmelidir.
- İthalatçının vesaiki ve malları kabul etmemesi durumunda, malları kendi ülkesine geri sevke gerek kalmadan aynı pazarda alternatif alıcı bulunup bulunamayacağı göz önünde bulundurulmalıdır.
- İthalatçının yükleme belgelerine ihtiyaç duymadan malları gümrükten çekip çekemeyeceği araştırılmalıdır.
- İthalatçının ülkesindeki gümrük ve kambiyo mevzuatına göre, malların gümrükten çekilebilmesi için gerekli belgeler önceden tespit edilmelidir.
- Mallara ilişkin hasar ve kayıp riski, kullanılan Incoterms® 2020 kuralına bağlı olarak belirli bir noktada alıcıya geçebilir; ancak ithalatçının malları kabul etmemesi, ödeme yapmaması veya belgeleri almaması halinde ihracatçı fiili, ticari ve tahsilat riskleriyle karşılaşabilir. Bu nedenle malların niteliğine, taşıma şekline, teslim şartına ve tahsilat riskine uygun sigorta/teminat yapısı değerlendirilmelidir.
Bu unsurların dikkatle değerlendirilmesi, ihracatçının karşılaşabileceği riskleri azaltması ve süreci daha kontrollü yönetmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Sonuç: Vesaik Mukabili Ödeme Bilinçli Kullanılmalıdır
Vesaik Mukabili Ödeme, doğru yapılandırıldığında taraflar arasında teorik olarak sınırlı bir risk paylaşımı sağlıyor gibi görünse de, uygulamada ödeme riski ağırlıklı olarak ihracatçı üzerinde kalmaktadır. Vesaik yönetimi, taşıma belgelerinin niteliği ve bankalar aracılığıyla yürütülen tahsil süreci yeterince kontrol edilmediğinde, ihracatçı açısından ciddi tahsilat, teslim ve tasarruf kontrolü riskleri doğurabilir.
Bu nedenle, ihracatçı firmaların bu ödeme yöntemini tercih ederken operasyonel disiplin, hukuki farkındalık ve bankacılık uygulamalarına hakimiyet ile hareket etmeleri risklerin etkin yönetimi açısından önem arz eder.