Küresel Dönüşümler ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA)

Küresel ekonomi; COVID-19 pandemisinin ardından derinleşen finansman baskıları, jeopolitik gerilimler, teknolojik dönüşüm ve iklim krizinin aynı anda belirleyici olduğu yeni bir döneme giriyor. Bu çok katmanlı dönüşüm, yalnızca ülkelerin kalkınma politikalarını değil; ticaret akışlarını, yatırım kararlarını, tedarik zincirlerini ve finansmana erişim koşullarını da yeniden şekillendiriyor. Buna karşın, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’na yönelik küresel ilerleme hâlâ beklenen hızın oldukça gerisinde kalıyor.

Küresel Güney’de SKA’lar için gereken finansman açığı, 2015’te 2,5 trilyon dolarken bugün 4 trilyon dolara yükseldi. Özellikle en az gelişmiş ülkeler, denize kıyısı olmayan gelişmekte olan ülkeler ve gelişmekte olan küçük ada devletler bu durumdan en çok etkilenen gruplar arasında.

Çatışmalar ve jeopolitik gerilimler, küresel ekonomi ve ticareti doğrudan tehdit ediyor. Ukrayna ve Orta Doğu'daki savaşlar deniz taşımacılığını sekteye uğratırken, jeopolitik parçalanma yenilenebilir enerji gibi kritik alanlardaki ticaret ve yatırım akışlarını da olumsuz etkiliyor. Öte yandan, 3,3 milyar insan, borç servisine sağlık veya eğitimden daha fazla kaynak ayıran ülkelerde yaşıyor. Bu durum, söz konusu ülkelerin sürdürülebilir büyüme için ihtiyaç duyduğu mali alanı ciddi ölçüde daraltıyor.

Küresel ekonomi, düşük büyüme oranlarının hâkim olacağı bir "yeni normal" dönemine giriyor. UNCTAD'ın güncel tahminlerine göre, pandemi öncesinde yaklaşık %3 olan küresel büyüme oranı, önümüzdeki yıllarda %2,7 civarında sabitlenecek. Enflasyon yavaşlama eğiliminde olsa da merkez bankalarını temkinli tutmaya devam ediyor; buna bağlı olarak sürdürülen sıkı para politikaları, yatırımları olumsuz etkiliyor ve küresel borç yüklerini artırıyor.

Bunun yanı sıra, ülkeler arasında ve ülkelerin kendi içinde gelir eşitsizliği yapısal bir sorun olarak varlığını sürdürüyor. Dünya nüfusunun en yoksul yarısının küresel gelirdeki payı, 2000 yılından bu yana anlamlı bir değişim göstermemiştir. Bu kronik eşitsizlik, kalkınma çabalarının önündeki en büyük engellerden biri olmaya devam ediyor.

Günümüzde dünyayı ve geleceğimizi yeniden tanımlayan beş büyük yapısal eğilim öne çıkıyor:

IMF'nin satın alma gücü paritesine dayalı tahminlerine göre, dünya ekonomisi önümüzdeki beş yılda yaklaşık 55 trilyon dolar büyüyecek. Bu büyümenin yaklaşık 40 trilyon doları — yani %70'ten fazlası — Küresel Güney kaynaklı olacak. Söz konusu genişlemenin büyük bölümünün Asya'da, özellikle Çin, Hindistan ve Endonezya gibi büyük gelişmekte olan ekonomilerde yoğunlaşması bekleniyor. Bir başka dikkat çekici gelişme de Güney-Güney ticaretinin, 19. yüzyıldan bu yana ilk kez Kuzey-Kuzey ticaretiyle karşılaştırılabilir bir büyüklüğe ulaşması — hatta onu geride bırakmasıdır.

Yapay zekâ, büyük veri, robotik, nesnelerin interneti ve dijital kamu altyapıları gibi alanlardaki yenilikler, ekonomilerin işleyişini ve ticaretin doğasını köklü biçimde dönüştürüyor. Ticaret, fiziksel ürünlerin ötesinde dijital hizmetler, veri ve fikri mülkiyet ekseninde yeniden şekilleniyor. Bu dönüşümden tam anlamıyla yararlanabilmek için kapasite geliştirme stratejileri oluşturulması ve teknoloji paylaşımını destekleyen daha güçlü politika ve anlaşmaların hayata geçirilmesi gerekiyor.

İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kirlilikten oluşan üçlü gezegen krizi, kalkınma ve ticaret politikalarının önceliklerini yeniden şekillendiriyor.

İklim değişikliğinin olumsuz etkileri yoğunlaşırken, temiz enerjiye geçiş kapasitesi de hızla artıyor. Fosil yakıtların aksine, temiz enerji teknolojileri uzun vadede enerji üretim kapasitesinin artırılmasını mümkün kılıyor; enerji bağımsızlığının temelini güçlendiriyor. Yeşil hidrojen gibi geleceğin endüstrilerini beslerken, fosil yakıt bağımlılığının kısır döngüsünü de kırmaya zemin hazırlıyor.

Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre, temiz enerji teknolojisi pazarı on yıl içinde bugünkü ham petrol piyasasıyla yakın büyüklüğe ulaşacak. Ancak temiz enerji tedarik zincirleri, tıpkı dijital ürünlerde olduğu gibi, Küresel Güney'de yoğunlaşan kritik minerallere büyük ölçüde bağımlı. Yeni bağımlılık biçimlerinin oluşmaması için bu kaynakların sürdürülebilir kalkınmaya hizmet edecek şekilde yönetilmesi büyük önem taşıyor.

Dünya nüfusunun 2024'te 8,2 milyar olan seviyesinden 2080'li yılların ortasında 10,3 milyara yükselmesi öngörülüyor. Kadınların eğitim düzeyi, ekonomik güçlenmesi ve sağlık hizmetlerine erişimi, bölgesel demografik geçişlerin temel belirleyicileri arasında yer alıyor. 65 yaş ve üzeri nüfusun 2050'ye kadar iki katına çıkması bekleniyor. Demografik eğilimler bölgeler arasında belirgin farklılıklar gösterecek: büyümenin önemli bölümü Afrika'da yoğunlaşırken, diğer bölgeler hızla yaşlanan nüfuslarla karşı karşıya kalacak.

Küresel nüfusun %56'sı şehirlerde yaşıyor ve şehirler küresel GSYH'nin %80'ini üretiyor. Mevcut eğilimler devam ederse, 2050'ye kadar dünya nüfusunun yaklaşık %70'inin kentlerde yaşaması bekleniyor. Kentleşme süreci belirgin bir toplumsal cinsiyet boyutu taşıyor: kadınların ekonomik fırsatlara erişimi ve sosyal hareketliliği kırdan kente göçte önemli bir rol oynuyor; ancak kadınların kentsel ekonomilere katılımı çoğunlukla düşük ücretli ve kayıt dışı sektörlerde yoğunlaşıyor. Bu durum, mevcut toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini derinleştiriyor.

Bu beş büyük eğilim, kalkınma rotasını yeniden tanımlarken hem fırsatlar hem de zorluklar sunuyor. UNCTAD'ın 2021 yılında kabul edilen Bridgetown Mutabakatı çerçevesinde belirlediği dört temel dönüşümün hızlandırılması, daha adil, sürdürülebilir ve kapsayıcı bir gelecek için kritik önem taşıyor:

• Daha çeşitlendirilmiş ekonomiler: Yeni teknolojilerin sunduğu kalkınma fırsatlarını yakalamak ve ticarete katma değer kazandırmak için yapısal çeşitlenme sağlanmalıdır.
• Daha sürdürülebilir, kapsayıcı ve dayanıklı ekonomiler: Şoklara karşı dirençli ekonomiler inşa edilirken, iklim değişikliği ve eşitsizlikle mücadelede kararlı adımlar atılmalıdır.
• Daha erişilebilir, güçlü ve istikrarlı kalkınma finansmanı: Ülkelerin krizlere etkin yanıt verebilmesi için yeni, iddialı ve ölçeklenebilir finansman kaynakları oluşturulmalıdır.
• Çok kutuplu bir dünyada güçlendirilmiş çok taraflılık: Çok kutupluluğun daha adil bir küresel düzene mi yoksa daha parçalı bir yapıya mı yol açacağı, çok taraflı iş birliğinin gücüne bağlıdır.

Sürdürülebilir kalkınma gündemi artık yalnızca kamu politikalarının değil, küresel ticaretin ve şirket stratejilerinin de merkezinde yer alıyor. Çok kutuplu ekonomik yapı, dijitalleşme, yeşil dönüşüm ve finansman ihtiyacı; dış ticaret yapan şirketler için hem yeni riskler hem de yeni fırsatlar yaratıyor. Bu dönemde dayanıklı tedarik zincirleri kurmak ve pazar çeşitlendirmesine odaklanmak stratejik bir zorunluluk hâline geliyor. Sürdürülebilir finansman kaynaklarını yakından izlemek ve teknolojik dönüşüme uyum sağlamak ise küresel rekabet gücünü korumanın temel unsurları arasında öne çıkıyor.